orzechy

Ostatnio przeczytałem trzy książki *) na temat NEURONAUKI i chciałbym streścić zagadnienia, które wiążą się z moimi zainteresowaniami tzn. z wiedzą o języku.

NEURONAUKA kognitywna nie ma jeszcze nawet 30 lat. Pierwszy numer pisma Neurocognitive Science ukazał się w roku 1989. Korzysta z różnych dziedzin badań, głównie tych dotyczących mózgu człowieka: biologia, fizyka, językoznawstwo, filozofia, dydaktyka i symulacje komputerowe, czyli poszukiwania sztucznej inteligencji.

Dzięki nowym instrumentom można obecnie obrazować funkcjonowanie mózgu nawet z dokładnością do poszczególnych neuronów i doświadczalnie sprawdzać różne hipotezy.

Na przykład rezonans magnetyczny daje rozdzielczość ułamka milimetra.

A działa tak: najpierw silne pole magnetyczne ustawia równolegle spiny atomów wodoru. Jest on, jak wiemy, składnikiem H2O w komórkach naszego ciała. Następnie krótki impuls radiowy odchyla położenie spinów. Gdy wracają z powrotem na swoje miejsce, wysyłają sygnały elektromagnetyczne, które dają dokładny obraz komputerowy. Z kolei funkcjonalny rezonans magnetyczny pozwala na obserwację mózgu na żywo, w działaniu.

Największym osiągnięciem neuronauki jest odkrycie neuronów lustrzanych. Niektórzy stawiają je na równi z poznaniem DNA.

Zadecydował przypadek. Zespół naukowców w Parmie badał reakcje ośrodka mózgowego F5 u makaków. Odpowiada on za chwytanie przedmiotu i manipulowanie nim np. podnoszenie marchewki do ust. Za każdym razem, gdy małpka wykonywała tę czynność, słychać było specjalny sygnał. W pewnym momencie usłyszeli brzęczenie, mimo iż makak siedział sobie spokojnie i patrzył jak jeden z pracowników je loda.

Kolejne doświadczenia potwierdziły, że pewne fragmenty mózgu nie tylko sterują naszymi czynnościami, ale są także aktywne, gdy na nie patrzymy. Mogą je też później odtworzyć w całości.

Do najważniejszych książek, jakie kiedykolwiek przeczytałem należą Metafory w naszym życiu, Georga Laykoffa (...) Udowadnia on w niej, że ponad 80% wyrażeń, których używamy na co dzień, ma swoje źródło w metaforach. Przy czym metafory rozumiane są tu nie, jako figury poetyckie tylko szeroko, jako każde ujęcie jednej rzeczy w terminach innej.

Np. w psalmie 23, który czytaliśmy na poprzednim spotkaniu, wiadomo było, że nie chodziło tam o pasterza, jego laskę, zielone pastwiska, ciemną dolinę śmierci, zastawiony stół, namaszczenie olejkiem, itd. Były to tylko reprezentacje całkiem innej rzeczywistości. Metafory te powstały z doświadczenia pasterza owiec w jego otoczeniu. Wszystkie one są tam jeszcze ujęte w jedną całość przez większą, szeroką metaforę - megaforę:

"źródło-droga-cel". Natomiast autor w pierwszej części psalmu pisze jakby sam był owcą.

Laykoff wyróżnił 7 takich wielkich schematów wyobrażeniowych -MEGAFOR:

1- Metafora pojemnika - stoi u podstaw wykluczenia czegoś, bycia u siebie, życia na marginesie lub w samotności, w rozpaczy, pękł gorset stylistyczny, ale także: przy-jęcia, wy-rzucenia i wielu podobnych wyrażeń.

2- Metafora: góra-dół. To, co w górze jest dobre i jest tego dużo. Przykłady: podnosić na duchu, osiągnąć szczyt, wzrastać, w siódmym niebie, itp. a to, co na dole, jest złe. Paradoks: inflacja rośnie.

3- Część-całość.

4- Plan pierwszy-tło.

5- Centrum-peryferie.

6- Połączenie.

7- Źródło-ścieżka-cel.

Dzięki neuronom lustrzanym metafory są z jednej strony ucieleśnione - embodied, a z drugiej osadzone w rzeczywistości - embedded. Oba te aspekty dobrze oddaje zdanie z Ewangelii: a Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. Budowane na tym fundamencie zdania nabierają sensu. Nie pojedyncze, oderwane słowa! Odpytywanie słówek z języka niemieckiego przez prof. Pagaczową, było sztucznym i mało skutecznym zabiegiem dydaktycznym. Dlatego, oprócz Radka, chyba nikt z nas nie umiał mówić po niemiecku.

Także filozoficzny esencjalizm, czyli poszukiwanie istoty znaczeń, w praktyce przegrał z sukcesami nauki, która język traktuje instrumentalnie, jako środek do realizacji pewnych zadań. Znaczeniem poszczególnych słów byłyby tu wszystkie możliwe sposoby użycia danego pojęcia w zdaniach. Widać to w etymologii wyrazów: calculus-kamień do odliczania owiec, kanon-patyk do mierzenia pola, port-przełęcz.

A więc najgłębszy jest biologiczny świat neuronowy. Na nim budowane są metafory, jako podstawa rozumienia tego, co mówimy i piszemy. Przy pomocy zdań wysyłamy tylko fragmentaryczne znaki o tej głębokiej rzeczywistości, która jest bogatsza i odmienna od tego, co potrafimy powiedzieć. Mickiewicz napisał: Język kłamie głosowi a głos myślom kłamie - dziś dodałby: myśli kłamią metaforom a one neuronom. Czterostopniowe schody kłamstwa. O ile neurony nie fałszują jeszcze samej rzeczywistości? Cała nadzieja w wyobraźni czytelników i w ich głębi.

Język oparty na metaforach, nie musi być dokładny. Wręcz przeciwnie, musi być niedokładny. Jeśli byłby tak ścisły jak matematyka, porozumienie miedzy ludźmi nie byłoby możliwe. Wtedy każda, nawet najmniejsza pomyłka w komunikacie nadawcy, prowadziłaby do ogromnych różnic u odbiorcy. W matematyce wielkość liczby zależy od miejsca, w którym stoi przecinek. Natomiast w zdaniu wyjątkowo tylko może to prowadzić do nieporozumień i w ogóle wychodzi on z użycia. (Szwedzi stawiają przecinki tam, gdzie im się podoba).

Skoro język metaforyczny jest niedokładny, więc musimy się domyślać, interpretować i domykać luki.

Możliwe jest też nieporozumienie, czyli bełkot wtedy, gdy zdania:

1- nie wiążą się w całość - politycy, którzy między sobą z zasady głoszą tezy przeciwne - bełkocą.

2- nie pasują do naszej WIEDZY TŁA, czyli do naszych utartych schematów.

Paweł Brożek w książce "Granice interpretacji" omawia trzy możliwe strategie wobec bełkotu:

1- Eliminację - czyli całkowite odrzucenie całego tekstu, puścić go mimo uszu.

2- Tolerancję - jak w anosognozji reaguje tylko prawa półkula mózgu, słuchać jednym uchem.

3- Izolację - to znaczy stworzenie w umyśle nowego katalogu (metafory) przy tym, który już tam jest i umieszczenie w nim tego, co nowe.

PODSUMOWANIE

Pracując w języku, zawsze posługiwałem się nim na wielu różnych płaszczyznach, ale prawie nigdy nie myślałem o biologicznej, tej z neuronów lustrzanych.

Teraz trzy poziomy: 1- język mówiony-pisany, 2- metafory, 3-rzeczywistość neuronowa, pozostaną zapisane w moim mózgu na dobre.

-------------

PRZYPISY:

0 - Spin - moment pędu cząsteczki. Może być połówkowy-fermiony lub całkowity-bozony.

1 - Ostatnio porównano reakcje mózgów 30 ludzi i kilkunastu psów na 200 różnych dźwięków, takich jak: hałas ulicy, płacz, śmiech, itp. Okazało się, że odbieramy je dokładnie w tych samych miejscach, co i czworonogi. Teraz bada się czy tak samo jest ze słowami. Właściciele psów wiedzą to już od dawna.

2 - Chorzy na anosognozę mimo paraliżu prawej strony ciała są przekonani, że klaszczą obiema rękami, choć widać, że poruszają tylko jedną. Wyjaśnia się to w ten sposób: prawa strona mózgu koduje wszystkie napływające dane a lewa na ich podstawie tworzy większe struktury. U tych chorych nie działa prawa półkula, ale w lewej została dawna wizja klaskania. Tak pewnie powstają stereotypy, przesądy, ideologie, itp.

3 - Popper w dwóch tomach Społeczeństwa otwartego opisał jak esencjalizm filozofów np. Platona i Marksa wpłynął na powstanie totalitaryzmu. Jego wyznawcy są uwięzieni w świecie ZAMKNIĘTM. Ludzie mają różną potrzebę uogólniania, wyciągania konkluzji, czyli DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO.

4 - Ten mentalny świat neuronów zawiera w sobie także doświadczenia, przekazane nam podczas ewolucji. Małpy skacząc z gałęzi na gałąź, musiały znać cel, czyli działać według całego procesu chwytania, inaczej spadałyby na ziemię. Podobnie odruchowo, czyli bezmyślnie ja gram na skrzypcach. Nasze dzieci przychodzą na świat z umiejętnością chwytania i wkładania wszystkiego do buzi. Potrafią też odróżnić jeden element od trzech, co jest podstawą matematyki. Noworodki, które odróżniają 1 od 2 i 2 od 3, zostają potem prof. matematyki :-)

Według dowodów Anny Wierzbickiej mamy także wrodzone, potencjalne rozumienie kilkudziesięciu najważniejszych słów.

5 - Na podstawie ułamkowych danych np. wyrazu twarzy, od-twarzamy i przeżywamy intencjonalnie całą sytuację innej osoby. Filozofowie nazwali to EMPATIĄ. Jej zaburzenia prowadzą do autyzmu, niemiłosiernych zachowań i przestępstw. Czytałem też, że można doskonalić działanie neuronów lustrzanych m.in. przez rozmowy z obcymi i czytanie książek. Najlepszy ponoć jest Czechow.

6 - Posiadając automatyczną możliwość naśladowania, dzieci od początku są maszynami do imitacji. Małpują wszystko, zanim jeszcze potrafią mówić. Zjawisko to nazwano ZAPADKĄ KULTUROWĄ. To znaczy, że one nie mogą się cofnąć w ewolucji, ponieważ startują z miejsca, do którego dotarli ich rodzice. Dopiero, jako dorośli, niekiedy zawracają do czasów barbarzyństwa.

Antoni Orzech maj 2014

*) M. Hohol, Wyjaśnić umysł 2013

B. Brożek, M.Hohol, Umysł matematyczny 2014

B. Brożek, Granice interpretacji 2014

-----------------

KONTAKT CDN