orzechy

Pisząc o początkach rolnictwa wiedziałem, że posiadanie pola, uprawa roli, gromadzenie dóbr, wszystko to zapoczątkowało wiele zmian w życiu ludzi. Na przykład wśród plemion zbieraczy panowały dość luźne relacje damsko męskie. Jeśli dzieci wychowuje grupa, to nie jest aż tak śmiertelnie ważne, kto jest ich ojcem. Natomiast rolnik chce być pewny, że karmi swoje dziecko.

Ostatnio sprawdzano powszechne przekonanie, że rolnictwo spowodowało też powstanie społecznych hierarchii ponieważ posiadanie gruntów budowało przepaść między właścicielem a najemnikami.

Naukowcy przebadali 155 społeczeństw zamieszkujących wyspy Oceanii i Azji Południowo-Wschodniej o bardzo różnych sposobach życia i instytucjach społecznych. Sprawdzali jak to zróżnicowanie wpłynęło na rozwój rolnictwa w danym rejonie.

Istnieje ścisły związek między stratyfikacją społeczną a intensywnością uprawy roli. Gdzie panowała ostra hierarchia, tam aż sześciokrotnie wzrastało prawdopodobieństwo intensywnego rolnictwa. I podobnie, drastyczne zróżnicowanie pojawia się wśród wspólnot wykorzystujących ziemię optymalnie.

Bolesław Leśmian, W słońcu

Jastrzębi śledząc lot,
Jezioro ciszę wdycha.
Zwiesza się poza plot
Spylona rozwalicha.

W kałuży, śladem kół
Porysowanej w żłoby,
Tkwi obłok, brzozy pół
I gęsi rdzawe dzioby.

Od sztachet, snując kurz
Na trawy i na chwasty,
Słońcem pocięty wzdłuż
Upada cień pasiasty...

Trzeba mi grodzić sad,
Trzeba mi zboże młócić!
Przyszedłem na ten świat
I nie chcę go porzucić!...

Umiem żąć zboże sierpem. Podczas żniw pozwalano mi wycinać własne korytarze w pszenicy, co czyniło tę pracę mniej monotonną. Dlatego też z ciekawością czytam o tym, jak się to wszystko zaczęło?

Najlepiej udokumentowane są początki na terenach, na których rozgrywały się zdarzenia opisane w Biblii. Wcześniej żyły tam plemiona nazwane od doliny Al-Natuf, natufijskimi. Byli myśliwymi-zbieraczami, którzy przez część roku zajmowali się polami dziko rosnących zbóż. Gdy 11 tysięcy lat temu nastąpiło oziębienie klimatu zostali zmuszeni do pomagania przyrodzie. Wybierali najdorodniejsze ziarna i siali w okolicach mokradeł, rzek i jezior. Zebrane zboże rozdrabniali w kamiennych żarnach, robiąc z niego papkę albo wypiekali placki.

To oni pierwsi zasiedlili Jerycho. Ale przejście od poletek z pszenicą i żytem do wiosek z hodowlą zwierząt i polami zbóż oraz roślin motylkowych, trwało aż pięć tysięcy lat.

Z równań Einsteina wynika, że gdy ogromna gwiazda zapada się pod własnym ciężarem, to wtedy jej materia osiąga nieskończoną gęstość a czasoprzestrzeń nieskończoną krzywiznę. Prawa fizyki nie mają tu już nic do powiedzenia poza tym, że wszystko co zostanie wciągnięte przez taką osobliwość, znika na zawsze ponieważ z tych czarnych dziur nawet światło nie może się wydostać.

24 letni Stephen Hawking wykazał, że te same obliczenia odnoszą się do całego Wszechświata. Jeśli śledzimy jego ewolucję wstecz, to muszą się pojawić te nieskończone osobliwości.

Jednym z fundamentalnych praw fizyki jest druga zasada termodynamiki. Mówi ona, że ponieważ energia ciągle się rozprasza, to wszędzie następuje wyrównanie temperatury i gęstości. Gdy stanie się tak w całym Wszechświecie, wtedy zapanuje chaos. Miarą tego rozproszenia energii i nieuporządkowania jest entropia.

Ale jeśli czarne dziury pochłaniają wszystko, to mogą też, podobnie jak na przykład odkurzacz, wciągać ten kosmiczny nieporządek a wtedy entropia będzie się zmniejszać. Byłoby to jednak sprzeczne z wymienionym wyżej prawem przyrody.

Doktorant Jacob Bekenstein obliczył, że gdy cokolwiek wpada do czarnej dziury, to powiększa się jej masa, czyli także powierzchnia horyzontu a więc i entropia. Jednak w jej wnętrzu, jak to wynika z równań Einsteina, nie może być mowy o jakiejkolwiek temperaturze a więc i entropii.

Aby obalić hipotezę młodego naukowca z Princeton, Hawking podjął stosowne obliczenia i wyszło mu, że Bekenstein ma rację. Czarne dziury są ciepłe i promieniują.

W rozumieniu fizyki kwantowej próżnia jaka panuje we wnętrzu czarnych dziur, wcale nie jest pusta. Jest morzem cząsteczek, które wyłaniają się parami na krótką chwilę a ponieważ stanowią swoje przeciwieństwo, wzajemnie się unicestwiają. Gdy jednak wydarzy się to blisko powierzchni horyzontu zapadłej gwiazdy, to jedna z cząstek może wpaść do jej wnętrza a druga wtedy nie znika, tylko wydostaje się na zewnątrz. Jest to tak zwane promieniowanie Hawkinga i stanowi połączenie grawitacji z teorią kwantową.

Stephen prosił, by wzór na temperaturę czarnych dziur został wyryty na jego kamieniu nagrobnym:

Podziwu godna liczba Pi
trzy koma jeden cztery jeden.
Wszystkie jej dalsze cyfry też są początkowe,
pięć dziewięć dwa, ponieważ nigdy się nie kończy.
Nie pozwala się objąć sześć pięć trzy pięć spojrzeniem
osiem dziewięć obliczeniem
siedem dziewięć wyobraźnią,
a nawet trzy dwa trzy osiem żartem, czyli porównaniem
cztery sześć do czegokolwiek
dwa sześć cztery trzy na świecie...
ziemia i niebo przeminą,
ale nie liczba Pi, co to to nie,
ona wciąż swoje niezłe jeszcze pięć,
nie byle jakie osiem,
nieostatnie siedem,
przynaglając, ach, przynaglając gnuśną wieczność
do trwania.

można spotkać w niezliczonych wzorach matematycznych, fizycznych a nawet demograficznych.

Dzieje się tak dlatego, że występuje ona w funkcji eksponencjalnej, której używa się na przykład do opisu wzrostu populacji, biegu elektrycznych impulsów, rozpadu pierwiastków promieniotwórczych i kapitalizacji odsetek lokat bankowych.

Funkcja ta jest okresowa, czyli powtarza się cyklicznie a ten odstęp opisuje liczba 2*pi*i.

Gdy w Egipcie stawiano piramidę Cheopsa a w Mezopotamii budowano Babilon, na północy Euroazji ciągle jeszcze żyły mamuty. W roku 2015 po dziesięciu latach poszukiwań, naukowcy mieli ich dwa genomy. Jeden należał do zwierzęcia, które wędrowało po arktycznej wyspie Wrangla zaledwie 4,3 tysiąca lat temu.

W lutym 37 uczonych z różnych krajów opublikowało porównanie materiału genetycznego mamuta, słonia olbrzyma, który miał 4 metry wysokości i trzech współczesnych gatunków słoni, indyjskiego, afrykańskiego i leśnego. Okazało się, że mamut jest bliskim krewnym słonia indyjskiego. Nie wiadomo dlaczego ten pierwszy wyginął a drugi żyje.

Rok temu George Church profesor genetyki z Uniwersytetu Harvarda ogłosił, że w ciągu dwóch lat uzyska zarodka mamuta włochatego. Zamierza on w genotypie słonia wstawiać geny mamuta i wyhodować go metodą znaną z klonowania. Nie brak głosów krytycznych, że zamiast zająć się ochroną gatunków ginących, wskrzesza się wymarłe. Albo, że zwierzęta te żyły w wielkich stadach a więc pojedynczy osobnik w ZOO czy nawet w parku przyrody będzie się męczył.

Tydzień temu uczeni poinformowali o odczytaniu genomu ptaka moa, który został wybity na Nowej Zelandii siedem wieków temu. Pod koniec ubiegłego roku przedstawiono genom gołębia wędrownego a wkrótce potem wilka tasmańskiego - żył jeszcze w latach 30. XX wieku.

Kończą się też prace nad podobnymi badaniami ptaka dodo z Mauritiusa. Być może tak kształtuje się metoda powiększania różnorodności biologicznej na Ziemi?

Szwedzcy uczniowie naukę historii zaczynają od Wikingów. Oglądają rysunki dawnych osad, strojów i ozdób kobiet, obrazy drakkarów, czyli sławnych łodzi i mapy ze szlakami, którymi docierali oni aż nad Morze Czarne, na Wyspy Brytyjskie czy do Ameryki. Uczą się o bogach, od których pochodzą szwedzkie nazwy dni tygodnia i liter (runy) złożonych z samych kresek, by można je było ryć w kamieniu.

Pamiętam też obrazek płonącego klasztoru i brodatych rycerzy napadających na jakąś osadę, która pewnie odmówiła zapłaty okupu.

W IX i X wieku Wikingowie byli panami mórz i rzek. Wcześniej żyli we własnym kręgu a każda osada była samowystarczalna. Rozwijali rzemiosło, szczególnie obróbkę żelaza, budowali najlepsze wtedy łodzie, napędzane wiosłami, posiadały też żagle a na lądzie toczono je po drewnianych balach. Nawet najmniejsza społeczność miała własne Zgromadzenie powszechne - thing - rozstrzygano na nim spory i wybierano urzędników także tych, którzy obradowali w Althing - Zgromadzeniu ogólnym.

Europejczycy "Wikingami" nazywali piratów przypływających ze Skandynawii. Inaczej mówiono o nich "ludzie północy" (Normanowie), "lud pogański" lub Duńczycy, co w języku staroangielskim znaczyło "wojownicy". Co dwa, trzy lata na Europę Zachodnią napadały flotylle kilkuset okrętów z tysiącami zbrojnych żeglarzy, którzy pustoszyli przybrzeżne miasta, Hamburg, Rouen, Tours, Chartres. Najeźdźcy osiedlali się na zdobytych terenach, na przykład w Normandii. Podbili też słabo bronione tereny dawnej Britanii.

Archeolodzy znajdują tam materialne ślady obecności skandynawskich wojowników o czym świadczą też nordyckie nazwy miejscowości. Dokładnie opisuje te wydarzenia Kronika anglosaska, ale tylko do roku 873 gdy dotarli oni do miejscowości Repton. Potem ślad po nich zaginął. Szczątki w masowych grobach, które tam znaleziono datowano na dwa wieki wcześniej.

Obecnie ponownie zbadano kości poległych uwzględniając skandynawską dietę i okazało się że są to wojownicy Wielkiej Armii. Kiedy jemy owoce morza, w naszych kościach osadza się węgiel starszy od tego, który jest w żywności lądowej i dlatego poprzednie analizy chemiczne zawiodły.

Najdalszym światłem jakie dociera do Ziemi jest tak zwane promieniowanie tła. Są to ślady rozgrzanej plazmy, którą tworzyły kiedyś jądra dwóch atomów, wodoru i helu. Ponieważ przestrzeń kosmiczna się rozszerzała, ta pierwotna materia stygła i zmieniając się w zimny gaz, przestała świecić. Nastał okres zwany "wiekami ciemnymi".

Gdy obłoki gazu się skurczyły i pod wpływem grawitacji zapadły, powstały pierwsze gwiazdy,

Znów zapanowała jasność. Promieniowanie ultrafioletowe tych gwiazd przenikało zimny gaz a w nim wodór, jak obliczono, pochłaniał fale o długości 21 cm. Na skutek tego w widmie promieniowania tła powstała luka. Tak głosiła teoria, którą właśnie potwierdzono.

Problemem było jak wyłapać ten słaby sygnał, pośród tysiące razy silniejszych szumów fal radiowych z całego świata. Peter Kurczynski z amerykańskiej Fundacji Nauki porównuje go do trzepotu skrzydeł kolibra w czasie huraganu.

A jednak udało się to zrobić niewielką anteną ustawioną na odludnej pustyni w Australii:

Jest to najstarszy, pierwotny fakt z dziejów świata, z czasu gdy miał on 180 milionów lat.

Luka, którą stwierdzono jest dwa razy głębsza niż to wynikało z modelu ewolucji Wszechświata a to znaczy, że był on też wtedy dwa razy chłodniejszy.